कर्मकांड, अंधश्रद्धेला तिलांजली देत माथनकर कुटुंबाचा नवा आदर्श

चांदा ब्लास्ट प्रतिनिधी. अतुल कोल्हे

           भद्रावती येथील माथनकर परिवारामध्ये मुलाचे लग्न पार पडले. पूर्वापार परंपरेप्रमाणे लग्नानंतर सत्यनारायण पूजेची परंपरा पाळली जाते .या परंपरेला बगल देत माथनकर परिवारांने पुरोहीतांच्या ऐवजी एका बहुजन महिलेच्या हस्ते ग्रामगीतेतील संसार परमार्थ या अध्यायाचे वाचन करून पूजन केले .

       संजय माथनकर यांचा मुलगा संकेत व आकांक्षा यांचा विवाह नुकताच पार पडला .

विवाहानंतर घरी सौ.शुभांगी गुणवंत कुत्तरमारे यांचे हस्ते वं . राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांचे ग्रामगीतेतील “*संसार परमार्थ*” या चौथ्या अध्यायाचे वाचन करून नवदाम्पत्यांना मार्गदर्शन केले . तत्पूर्वी त्यांची मुलगी कु आर्या गुणवंत कुत्तरमारे हिने श्रीमद भगवत गीतेतील श्लोक पठण करून विधिवत पूजन केले .

प्रबोधनकार ठाकरे (केशव सीताराम ठाकरे) हे महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक, लेखक आणि तर्कनिष्ठ विचारवंत होते. त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि पुरोहित शाहीवर आपल्या लेखणीने प्रहार केला. ‘सत्यनारायण पूजा’या विषयावर त्यांनी मांडलेले विचार अत्यंत स्पष्ट, परखड आणि तर्कसंगत होते.

त्यांच्या विचारांचे मुख्य पैलू समोरील लिखाणात लिहिल्या गेले आहे.

 *कल्पित कथांवर आक्षेप*

प्रबोधनकारांच्या मते, सत्यनारायणाची कथा ही पूर्णपणे काल्पनिक आणि तर्कहीन आहे. या कथेत येणारी पात्रे (उदा. साधू वाणी, कलावती) आणि त्यांच्यासोबत घडणाऱ्या चमत्कारिक घटनांना कोणताही ऐतिहासिक किंवा आध्यात्मिक आधार नाही, असे त्यांचे ठाम मत होते.

*भीतीवर आधारित भक्ती*

सत्यनारायणाच्या कथेत “पूजा केली नाही तर संकट येईल” किंवा “प्रसाद घेतला नाही तर नुकसान होईल,” अशा प्रकारची भीती घातली जाते. प्रबोधनकारांनी यावर टीका करताना म्हटले की, “देव कधीही इतका कोत्या मनाचा नसतो की केवळ प्रसाद न घेतल्याने तो कोणाचे नुकसान करेल.” त्यांनी अशा भीतीदायक मानसिकतेला ‘भक्ती’ न मानता ‘मानसिक गुलामगिरी’ मानले.

*पुरोहितशाहीला विरोध*

त्या काळी सत्यनारायणाची पूजा ही पुरोहितांच्या उत्पन्नाचे एक साधन बनली होती. प्रबोधनकारांनी यातील व्यापारीकरणावर बोट ठेवले. पूजेच्या नावाखाली सामान्य माणसाची होणारी आर्थिक पिळवणूक थांबली पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.

सामाजिक विषमतेवर प्रहार

त्यांनी *’सत्यनारायणाची कैफियत’* यांसारख्या लेखनातून हे स्पष्ट केले की, ही पूजा समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्याऐवजी माणसाला दैवाधीन बनवते. माणसाने कष्टावर विश्वास ठेवावा, कल्पित कथांमधील चमत्कारांवर नाही, ही त्यांची मुख्य भूमिका होती.

*”सत्य” हाच खरा नारायण*

प्रबोधनकारांचा असा विचार होता की, खोट्या कथा वाचून पूजा करण्यापेक्षा *’सत्याचे आचरण’* करणे हाच खरा धर्म आहे. समाजात वावरताना प्रामाणिकपणे वागणे आणि अन्यायविरुद्ध लढणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे ते मानत.

प्रबोधनकार ठाकरे यांनी सत्यनारायणाच्या पूजेला ‘अंधश्रद्धेचे प्रतीक’ मानले आणि बहुजन समाजाने अशा पोकळ कर्मकांडांतून बाहेर पडून बुद्धीप्रामाण्यवाद स्वीकारावा, असा संदेश दिला.

असा हा बुद्धिप्रामाण्यवाद स्वीकारून आपल्या प्रत्यक्ष कृतीतून समाजापुढे ठेवण्याचं धाडस करणाऱ्या माथनकार कुटुंबाच सर्वत्र कौतुक केल्या जात आहे