जागतिक दूरदर्शन दिन विशेष _ दूरदर्शन हे जागतिक शांतता विकास आणि संवाद या महत्त्वाच्या भूमिका
दूरदर्शन हे मनोरंजनाचे साधन नसून माहिती, शिक्षण, आणि जनजागृतीसाठी एक प्रभावी माध्यम

चांदा ब्लास्ट प्रतिनिधी. अतुल कोल्हे
भद्रावती :_ जागतिक दूरदर्शन दिन- World Television Day दरवर्षी २१ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने सन १९९६ मध्ये या दिवसाची स्थापना केली. या दिवसाचे उद्दिष्ट म्हणजे दूरदर्शन माध्यमाने समाजावर केलेल्या सकारात्मक परिणामांची आठवण ठेवणे, तसेच जागतिक शांतता, विकास, आणि संवाद साधण्यासाठी त्याच्या भूमिकेचे महत्त्व ओळखणे आहे. दूरदर्शन हे फक्त मनोरंजनाचे साधन नसून माहिती, शिक्षण, आणि जनजागृतीसाठी एक प्रभावी माध्यम आहे. जगभरातील विविध घटना, विचार, आणि संस्कृतींची ओळख करून देण्याचे काम दूरदर्शन करते. तसेच, सामाजिक समस्या, आरोग्य, शिक्षण, आणि पर्यावरण यांसारख्या विषयांवर लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करते.
या दिवशी दूरदर्शन क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या व्यक्तींना सन्मानित केले जाते आणि त्यांचे योगदान अधोरेखित केले जाते. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे दूरदर्शनने डिजिटल स्वरूप घेतले आहे, पण त्याचे महत्त्व अजूनही कायम आहे. जागतिक दूरदर्शन दिन आपल्याला या माध्यमाच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देतो आणि त्याचा योग्य वापर करण्यासाठी प्रेरणा देतो. दरवर्षी २१ नोव्हेंबर रोजी जागतिक दूरदर्शन दिन (World Television Day) साजरा केला जातो.
इतिहास आणि पार्श्वभूमी:
डिसेंबर १९९६ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेने २१ नोव्हेंबर हा दिवस जागतिक दूरदर्शन दिन म्हणून अधिकृतपणे घोषित केला. सन १९९६ मध्ये याच दिवशी पहिला जागतिक दूरदर्शन मंचाचे (World Television Forum) आयोजन करण्यात आले होते.
दूरदर्शनचा शोध:
जॉन लोगी बेयर्ड यांनी सन १९२७ मध्ये दूरदर्शनचा शोध लावला. तसेच भारतात दूरदर्शन दि. १५ सप्टेंबर १९५९ रोजी ऑल इंडिया रेडिओ अंतर्गत प्रायोगिक तत्त्वावर दूरदर्शनची सुरुवात झाली. सन १९८२ मध्ये राष्ट्रीय प्रसारण सुरू झाले.
दूरदर्शन चे महत्त्व,माहिती आणि शिक्षण:
दूरदर्शन हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून माहिती, शिक्षण आणि सामाजिक प्रबोधन करण्याचे एक प्रभावी माध्यम आहे. वेगवेगळ्या संस्कृती, विचार आणि महत्त्वाच्या जागतिक घडामोडी लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम टेलिव्हिजनने केले आहे. दिनांक ३६ जानेवारी १९९३ रोजी दूरदर्शनने विस्तार केला आणि त्याचे दुसरे चॅनेल “मेट्रो चॅनल” सुरू केले, नंतर पहिले चॅनल DD1 आणि दुसरे DD2 म्हणून लोकप्रिय झाले. आज ३० हून अधिक राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक वाहिन्या दूरदर्शनद्वारे देशभरात प्रसारित केल्या जात आहेत. ९०-८० च्या दशकात रामायण आणि महाभारत सारख्या मालिकांनी टेलिव्हिजन विस्तारात अशी क्रांती आणली की त्यांच्या प्रसारणाच्या वेळी रस्तेही सुनसान होऊ लागले. राष्ट्रीय दूरदर्शन वाहिनी दूरदर्शन ही अशी ओळख बनली होती की ज्याच्या घरात आकाशवाणी आणि दूरदर्शन आले ते यश आणि प्रगतीचे प्रतीक मानले गेले. दिवसेंदिवस दूरचित्रवाणीची वाढती भूमिका लक्षात घेऊन संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या महासभेने सन १९९६ मध्ये २१ नोव्हेंबर हा “जागतिक दूरचित्रवाणी दिवस” म्हणून घोषित केला. यानंतर खासगी वाहिन्यांचा प्रवेश सुरू झाला आणि त्यांना एकामागून एक परवाने मिळाले. आज भारतात प्रसारित होणाऱ्या टीव्ही चॅनेल्सची संख्या १००० च्या आसपास पोहोचली आहे.
२१ व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून जसे केबल टीव्ही सुरू झाले, त्याचप्रमाणे भारतात रंगीत टीव्हीचे युग योग्य मार्गाने आले. नवनवीन शोधांमुळे दूरदर्शनमध्येही सतत बदल होत गेले. सुरुवातीला मोठ्या आकाराच्या बॉक्सच्या आकारापासून, अगदी पातळ HDTV देखील आज स्मार्ट झाले आहेत. टेलिव्हिजनच्या आविष्काराने माहिती क्षेत्रात क्रांती सुरू केली, त्यानंतर दुसरी क्रांती झाली जेव्हा लोकांना जागतिक स्तरावर टेलिव्हिजनचे महत्त्व कळले. सध्याच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासात दूरचित्रवाणीची सकारात्मक भूमिका नाकारता येत नाही. असं म्हणतात की प्रत्येक गोष्टीचा टप्पा असतो, सुरुवातीपासून यशापर्यंत, त्या गोष्टीत चढ-उतार असतात, टेलिव्हिजनच्या बाबतीतही तेच घडलं. बदलती जीवनशैली आणि स्मार्टफोनमुळे आज लोक दूरदर्शनपासून दूर गेले आहेत. तंत्रज्ञानाच्या युगात एका तंत्रज्ञानाने माणसाला दुसऱ्या तंत्रज्ञानापासून दूर केले आहे, असे म्हणता येईल.
आज कुटुंबात लोक एकत्र बसतात, समोर दूरदर्शन चालू आहे, पण ते कोणी पाहत नाही, फक्त प्रत्येकाच्या हातात स्मार्टफोन आहे, प्रत्येकजण त्यात मग्न आहे. जणू काही आज टीव्हीवर पाहण्यासारखे कोणतेही कार्यक्रम शिल्लक नाहीत, जे लोकांनी आत्मीयतेने पहावेत. एकच वर्ग असा आहे जो आता टीव्ही पाहतो आणि तो स्वतःच्या घरात सुद्धा टीव्ही झाला आहे, हो तुम्ही ते बरोबर समजले आहे, ते फक्त वृद्ध लोक आहेत, फक्त वृद्ध लोक टीव्ही समोर बसतात.
प्रश्न असाही पडतो की टीव्ही नंतर एकटा कसा काय पडला, त्याची अनेक कारणे आहेत, टीव्ही एकटे असण्याचे पहिले कारण म्हणजे एक काळ असा होता की टीव्हीवर येणाऱ्या सीरियल्स बघायला गर्दी असायची, रस्त्यावर. वस्तीत किंवा गावात कुणाकडे टीव्ही असायचा आणि सगळे शेजारी त्या घरात जमायचे. या मालिकांमधून संस्कार आणि चांगुलपणा मिळायचा, पण बदलता काळ आणि शहरीकरणामुळे टीव्हीवर वेगवेगळे विषय आले आहेत. या टीव्ही मालिकांनी ही नात्यात दुरावा करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही. पूर्वी लोक बातम्यांमध्ये खूप रस घेत असत, जेव्हा खाजगी वृत्तवाहिन्या सुरू झाल्या तेव्हा लोकांनी त्यात खूप रस घेतला परंतु हळूहळू त्यांची विश्वासार्हता कमी होत गेली, या चॅनेलची संख्या सतत वाढत आहे आणि त्यात ते प्रत्येकापेक्षा चांगले आहेत. इतर ते खोट्यावर आधारित असले तरी ते सिद्ध करण्याची स्पर्धा आहे.
त्याचप्रमाणे अश्लीलता आणि नग्नतेनेही कुटुंबांना दूरदर्शनपासून दूर ठेवले आहे. एखाद्याला या सर्व गोष्टी स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला कसे पहायचे आणि कसे दाखवायचे आहे? लोकांची टीव्ही पाहण्याची आवड कमी होण्यामागे काही लोक स्मार्टफोनला दोष देऊ शकतात, पण यापेक्षा टीव्ही चॅनलच अधिक दोषी आहे. त्याशिवाय आयुष्य अपूर्ण वाटत होतं, पण आज आयुष्यातील व्यस्त वेळापत्रकामुळे दूरदर्शन एकटे पडले आहे.



