दुष्काळी परिस्थितीत पशुधन वाचविण्यासाठी चारा व्यवस्थापनाला प्राधान्य द्या

चांदा ब्लास्ट

चंद्रपूर : जिल्ह्यात दुष्काळी परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर पशुधनाचे संरक्षण आणि चाऱ्याच्या संभाव्य टंचाईवर मात करण्यासाठी शेतकरी व पशुपालकांनी आतापासूनच योग्य चारा व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध चाऱ्याचा कार्यक्षम वापर, पिकांच्या अवशेषांवर प्रक्रिया, मुरघास निर्मिती, अझोला संवर्धन आणि संतुलित पशुआहाराच्या माध्यमातून चारा टंचाईची तीव्रता कमी करता येऊ शकते. यासाठी शेतकऱ्यांनी शास्त्रोक्त पद्धतींचा अवलंब करावा, असे आवाहन कृषी विज्ञान केंद्र, सिंदेवाही येथील वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ . सोनाली दुपटे यांनी केले आहे.

दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांसाठी हिरव्या व सुक्या चाऱ्याकरिता शेतकऱ्यांनी उपलब्ध चाऱ्याचा अपव्यय टाळून त्याचे योग्य नियोजन करावे .चारा कुट्टी करून दिल्यास साधारण 20 ते 25 टक्क्यांपर्यंत बचत होऊ शकते. तसेच निकृष्ट दर्जाच्या सुक्या चाऱ्यावर शास्त्रोक्त प्रक्रिया केल्यास त्याची पचनीयता आणि खाद्यगुणवत्ता सुधारण्यास मदत होते.

पिकांच्या अवशेषांपासून पौष्टिक चारा निर्मिती : धानाची पेंढी, गव्हाचे काड, मक्याचे अवशेष, सोयाबीन कुटार, कपाशीच्या पऱ्हाट्या आणि तुरीचा भुसा यांसारख्या शेतीतील अवशेषांचा चारा म्हणून उपयोग करता येतो. सोयाबीन कुटारामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असले तरी योग्य प्रक्रिया केल्यास ते मऊ व अधिक उपयुक्त बनविता येते. त्याचप्रमाणे भाताच्या पेंढीवर प्रक्रिया करून तिची पचनीयता वाढविता येते. कपाशीच्या पऱ्हाट्या जाळून टाकण्याऐवजी त्यांचा सुरक्षित आणि शास्त्रीय पद्धतीने चारा व्यवस्थापनासाठी वापर करण्याच्या शक्यता तपासाव्यात.

मात्र, युरिया प्रक्रिया केलेला चारा तयार करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. युरियाचे प्रमाण, चाऱ्याची गुणवत्ता, प्रक्रियेचा कालावधी आणि जनावरांचे वय यानुसार पशुवैद्यकीय अधिकारी किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच ही प्रक्रिया करावी. असा चारा लहान वासरे आणि योग्य पचनक्षमता विकसित न झालेल्या जनावरांना देऊ नये. बुरशी लागलेला, कुजलेला किंवा दूषित चारा कोणत्याही परिस्थितीत जनावरांना खाऊ घालू नये.

मुरघास निर्मितीमुळे हिरव्या चाऱ्याचा साठा शक्य : दुष्काळाच्या काळात हिरव्या चाऱ्याची कमतरता भरून काढण्यासाठी मुरघास निर्मिती हा प्रभावी पर्याय ठरू शकतो. हिरवी मका किंवा ज्वारी यांसारख्या चारा पिकांची योग्य अवस्थेत कापणी करून त्यांची बारीक कुट्टी करावी. त्यानंतर ही कुट्टी मुरघास खड्डा, सिमेंट टाकी किंवा विशेष सायलेज बॅगमध्ये हवाबंद पद्धतीने साठवावी. योग्य पद्धतीने तयार केलेला मुरघास साधारण 45 ते 50 दिवसांत जनावरांना खाऊ घालण्यासाठी उपलब्ध होऊ शकतो. यामुळे हिरव्या चाऱ्यातील महत्त्वाचे पोषक घटक टिकविण्यास मदत होते. तसेच उन्हाळ्यात आणि चारा टंचाईच्या काळात जनावरांना रसाळ चारा उपलब्ध करून देता येतो. दूध उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठीही मुरघास उपयुक्त ठरतो.

अझोला संवर्धनातून पूरक पशुखाद्याची उपलब्धता : अझोला ही पाण्यावर वाढणारी प्रथिनयुक्त वनस्पती असून जनावरांच्या पूरक आहारासाठी तिचा उपयोग करता येतो. अझोला संवर्धनासाठी सावलीच्या ठिकाणी पाण्याची टाकी किंवा प्लास्टिक अस्तर असलेला खड्डा तयार करून त्यात योग्य प्रमाणात पाणी, पोषक घटक आणि अझोला कल्चर सोडावे. अनुकूल परिस्थितीत साधारण 15 ते 18 दिवसांत अझोलाची वाढ होऊन त्याची काढणी सुरू करता येते. अझोलामध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि विविध खनिजे असल्याने त्याचा गाई, म्हशी, शेळ्या तसेच कुक्कुटपालनातील पूरक खाद्य म्हणून उपयोग होऊ शकतो.

ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये चारा पिकांच्या लागवडीचे नियोजन करा : पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन ऑक्टोबर व नोव्हेंबर महिन्यात ल्युसर्न, बरसीम आणि ओट यांसारख्या चारा पिकांच्या लागवडीचे नियोजन करावे. अनुकूल परिस्थितीत या पिकांची पहिली कापणी साधारण 45 ते 60 दिवसांनी, तर पुढील कापणी 25 ते 30 दिवसांच्या अंतराने करता येते. मात्र, पाणीटंचाई असलेल्या भागात उपलब्ध पाण्याचा विचार करूनच चारा पिकांची निवड करावी.

गावपातळीवर चारा उपलब्धतेचे नियोजन आवश्यक : दुष्काळी परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी पिकांचे अवशेष जाळून न टाकता त्यांचा योग्य उपयोग करावा. तसेच शक्य त्या ठिकाणी सामूहिक चारा साठवणूक, मुरघास निर्मिती आणि चारा व्यवस्थापनाचे नियोजन करावे. चारा टंचाईच्या भीतीने पशुपालकांनी जनावरांची घाईघाईने विक्री करण्याचा निर्णय घेऊ नये. चाऱ्याच्या पर्यायी स्रोतांचा वापर करून पशुधनाचे संरक्षण करण्यास प्राधान्य द्यावे.

याबाबत अधिक मार्गदर्शनासाठी नजीकच्या पशुवैद्यकीय दवाखान्याशी, कृषी विभागाशी किंवा कृषी विज्ञान केंद्र, सिंदेवाही यांच्याशी संपर्क साधावा, असे आवाहन कृषी विज्ञान केंद्राच्या वतीने करण्यात आले आहे.