करंजीच्या मातीतून उगम, संघर्षातून उभारणी अन् समाजसेवेचा वसा.!

चांदा ब्लास्ट प्रतिनिधी. राजेश डोंगरे

गोंडपिपरी :_ तालुक्यातील करंजी हे गाव राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभलेले गाव म्हणून ओळखले जाते. या गावाने अनेक राजकीय घडामोडी अनुभवल्या असून, वडेट्टीवार कुटुंबाचे या गावाशी असलेले नाते आजही जिव्हाळ्याचे मानले जाते. राजकीय वारसा, संघर्षमय जीवनप्रवास, प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून केलेली उभारणी आणि समाजातील गरजू घटकांना मदतीचा हात देण्याची परंपरा, अशा विविध पैलूंमुळे वडेट्टीवार कुटुंबाची वाटचाल चर्चेचा विषय ठरते.

नामदेवराव वडेट्टीवार यांचा जन्म करंजी येथे झाला. १९७२ मध्ये ते करंजीचे सरपंच असताना त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे पुत्र विलास वडेट्टीवार यांनीही गावाच्या राजकारणात सहभाग घेत उपसरपंचपदाची जबाबदारी सांभाळली. त्यामुळे वडेट्टीवार कुटुंबाचा करंजीशी असलेला संबंध केवळ जन्मगावापुरता मर्यादित नसून त्याला राजकीय आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही लाभली आहे.

 काळाच्या ओघात कुटुंबावर आर्थिक संकटाचे सावट आले. परिस्थिती अत्यंत हलाखीची झाल्याने गाव सोडण्याची वेळ आली. नातेवाइकांच्या मदतीने कुटुंबाने गडचिरोली गाठले. नव्या ठिकाणी संसार उभा करणे, आर्थिक अडचणींना सामोरे जाणे आणि जीवनाला स्थैर्य मिळवून देणे, हा प्रवास सोपा नव्हता. सुरुवातीच्या काळात अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. मात्र, जिद्द, मेहनत आणि चिकाटीच्या बळावर छोट्या व्यवसायातून संसाराची घडी हळूहळू बसू लागली.

प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत पुढे जाण्याची ही वाटचाल वडेट्टीवार कुटुंबाच्या जीवनप्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. पुढील काळात विजय वडेट्टीवार यांनी राजकीय क्षेत्रात प्रवेश केला. स्थानिक राजकारणापासून व्यापक राजकीय क्षेत्रापर्यंत वाटचाल करत त्यांनी आमदार आणि मंत्री म्हणून जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. राज्याच्या राजकारणातील महत्त्वाच्या नेत्यांमध्ये त्यांनी आपले स्थान निर्माण केले.

एका बाजूला आर्थिक अडचणींशी संघर्ष करणारे कुटुंब आणि दुसऱ्या बाजूला राजकीय क्षेत्रात मिळवलेले यश, या प्रवासातून परिस्थिती बदलण्यासाठी आवश्यक असलेली जिद्द अधोरेखित होते. या कुटुंबाच्या वाटचालीत करंजीच्या मातीशी असलेले नाते आणि मूळ गावाविषयीची आपुलकी हा भावनिक पैलूही महत्त्वाचा मानला जातो.

राजकीय क्षेत्रातील वाटचालीबरोबरच सामाजिक बांधिलकी जपण्याचा प्रयत्न वडेट्टीवार कुटुंबाकडून केला जात असल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते. किशोर भाऊ वडेट्टीवार आणि त्यांच्या पत्नी गीता वडेट्टीवार यांच्या माध्यमातून गरीब, निराधार आणि गरजू व्यक्तींना मदत करण्याचे कार्य केले जात असल्याची माहिती आहे.

सामाजिक कार्याची आवड आणि समाजातील वंचित घटकांविषयीची आस्था यामुळे विविध प्रसंगी मदतीसाठी पुढे येण्याची भूमिका या कुटुंबाकडून घेतली जाते. संकटाच्या काळात गरजूंच्या पाठीशी उभे राहणे, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना मदत करणे आणि सामाजिक उपक्रमांना सहकार्य करणे, या माध्यमातून सामाजिक दायित्व जपण्याचा प्रयत्न केला जातो.

आदिवासी समाजातील मुलांच्या शिक्षणाला आणि सर्वांगीण विकासाला चालना मिळावी, यासाठी किशोर वडेट्टीवार यांच्या माध्यमातून विविध उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले जात असल्याचे सांगण्यात येते. शिक्षण, सामाजिक जागृती आणि समाजातील वंचित घटकांच्या प्रश्नांकडे लक्ष वेधणे, या बाबींना विशेष महत्त्व दिले आहे.

समाजामध्ये वैचारिक जागृती निर्माण करण्यासाठी प्रबोधनात्मक कार्यक्रमांची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. अंजली भारती आणि अनिरुद्ध वनकर यांच्या माध्यमातून प्रबोधनात्मक कार्यक्रम आयोजित करून सामाजिक प्रश्नांवर जनजागृती करण्याचा प्रयत्न केला जातो. अशा कार्यक्रमांमुळे समाजातील विविध घटकांमध्ये जागरूकता वाढण्यास मदत होते.

किशोर वडेट्टीवार यांचा जन्म करंजी येथे, तर त्यांच्या पत्नी गीता वडेट्टीवार यांचा जन्म गोंडपिपरी तालुक्यातील पानोरा येथे झाला. दोघांचेही पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे. जन्मभूमी आणि परिसराशी असलेल्या या नात्यामुळे गोंडपिपरी तालुक्यातील नागरिकांविषयी त्यांना विशेष आपुलकी असल्याचे आहे.

करंजी गावावर नैसर्गिक आपत्ती ओढवली असो, पूरस्थिती निर्माण झाली असो किंवा अपघातात नागरिक जखमी झाले असोत, अशा संकटाच्या प्रसंगी वडेट्टीवार कुटुंबाकडून मदतीचा हात पुढे केला जात असल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते. विशेषतः गरीब आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना संकटाच्या काळात आधार देण्याची भूमिका या कुटुंबाच्या सामाजिक कार्याचा महत्त्वाचा भाग मानली जाते.

करंजीसारख्या गावातून सुरू झालेला हा जीवनप्रवास अनेक चढ-उतारांनी भरलेला आहे. सरपंचपदापासून सुरू झालेली कुटुंबाची राजकीय पार्श्वभूमी, आर्थिक संकटामुळे गाव सोडण्याची वेळ, गडचिरोलीत नव्याने संसार उभा करण्यासाठी केलेला संघर्ष आणि पुढील काळात राज्याच्या राजकारणात मिळवलेले स्थान, या सर्व टप्प्यांतून वडेट्टीवार कुटुंबाची वाटचाल पुढे आली.

राजकारणात यश मिळवणे ही एक बाजू असली, तरी समाजातील गरजू घटकांच्या अडचणी समजून घेणे आणि त्यांना मदत करण्यासाठी पुढे येणे, हे सामाजिक नेतृत्वाचे आणखी एक महत्त्वाचे अंग आहे. या पार्श्वभूमीवर वडेट्टीवार कुटुंबाच्या सामाजिक उपक्रमांची आणि करंजीसह गोंडपिपरी तालुक्याशी असलेल्या जिव्हाळ्याच्या नात्याची चर्चा होत आहे.